ఒక దోమ కాటు… ఒక కుటుంబం జీవితాన్నే మార్చగలదా? ఈ ప్రశ్న అతిశయోక్తి కాదు. ఉదయం ఆరోగ్యంగా పాఠశాలకు వెళ్లిన చిన్నారి సాయంత్రానికి అధిక జ్వరంతో ఆసుపత్రి మంచంపై కనిపిస్తే ఆ తల్లి గుండె ఎంతగా కలత చెందుతుందో చెప్పనవసరం లేదు. ఇంటి చుట్టూ నిలిచిన నీరు, పేరుకుపోయిన చెత్త, విజృంభిస్తున్న దోమలు ఆ భయాన్ని మరింత పెంచుతాయి. వర్షం కురవడం ప్రకృతి ధర్మం; వర్షం తర్వాత వ్యాధులు ప్రబలకుండా చూడటం పాలనా ధర్మం. డెంగీ, మలేరియా వంటి దోమల ద్వారా వ్యాపించే వ్యాధులతో పాటు, కలుషిత నీరు–అపరిశుభ్రత కారణంగా వచ్చే అనారోగ్యాల ముప్పు పెరిగే ఈ కాలంలో, వ్యాధి వచ్చిన తర్వాత ఆసుపత్రులకు పరుగులు పెట్టడమేనా మన విధానం? లేక వ్యాధి పుట్టే పరిస్థితులను ముందుగానే అరికట్టడమా? ప్రజారోగ్యంలో ఆలస్యమైన స్పందన కంటే ముందస్తు జాగ్రత్తకే విలువ ఎక్కువ.

వర్షాకాల వ్యాధులన్నింటికీ కారణాలు ఒకటే కావు. డెంగీ, మలేరియా వంటి వ్యాధులకు దోమలు ప్రధాన వాహకాలు కాగా, కలుషిత నీరు, అపరిశుభ్రత టైఫాయిడ్‌, గ్యాస్ట్రోఎంటరైటిస్‌ వంటి అనారోగ్యాలకు దారితీయవచ్చు. వైరల్‌ జ్వరాలూ ఈ కాలంలో ఎక్కువగా కనిపించే అవకాశం ఉంది. అందువల్ల ప్రజారోగ్యాన్ని కేవలం ఫాగింగ్‌ కార్యక్రమాలతో కొలవడం సరికాదు. నిల్వ నీటిని తొలగించడం, చెత్తను సకాలంలో తరలించడం, నాలాలను శుభ్రపరచడం, తాగునీటి నాణ్యతను పర్యవేక్షించడం, మురుగు–తాగునీటి వ్యవస్థలను రక్షించడం వంటి చర్యలన్నీ సమాంతరంగా సాగాలి. ఒకచోట నిర్లక్ష్యం.. మరోచోట తీసుకున్న జాగ్రత్తను నీరుగార్చగలదు.

జీహెచ్‌ఎంసీ వర్షాకాలంలో పారిశుధ్య, దోమల నియంత్రణ చర్యలు చేపడుతున్నట్లు ప్రకటిస్తోంది. యాంటీ లార్వా చర్యలు, ఫాగింగ్‌, నాలాల పూడికతీత, చెత్త తొలగింపు వంటి కార్యక్రమాలు కొనసాగుతున్నాయి. ఇవి జరుగుతున్నాయనే విషయాన్ని విస్మరించి విమర్శించడం న్యాయం కాదు. అయితే ప్రకటనకు, ప్రజల అనుభవానికి మధ్య అంతరం ఉంటే దాన్ని ప్రశ్నించడం ప్రజల హక్కు. ఒక ప్రాంతంలో ఫాగింగ్‌ జరిగిందని రికార్డు చెబుతుండవచ్చు; అదే ప్రాంతంలో ప్రజలు దోమల బెడదపై ఫిర్యాదు చేస్తుండవచ్చు. అప్పుడు ప్రశ్న “ఫాగింగ్‌ చేశారా?” అన్నది కాదు—“ఫాగింగ్‌ ఫలించిందా?” అన్నదే. ప్రభుత్వ చర్యకు అసలైన కొలమానం కాగితం కాదు; క్షేత్రస్థాయి ఫలితం.

దోమల నియంత్రణలో ఫాగింగ్‌ ఒక సాధనం మాత్రమే. దోమ ఎక్కడ పుడుతోంది? ఏ ప్రాంతాల్లో నీరు నిలుస్తోంది? ఖాళీ స్థలాలు, నిర్మాణ ప్రదేశాల్లో లార్వా పెరుగుతోందా? ఏ వార్డుల్లో వ్యాధి కేసులు ఎక్కువగా ఉన్నాయి? ఇవి నిరంతరం పరిశీలించాలి. దోమను వెతకడం కంటే దోమ పుట్టే స్థలాన్ని వెతకడం ముఖ్యం. ప్రతి వర్షం తర్వాత మళ్లీ అదే సమస్య తలెత్తకుండా ముందస్తు ప్రణాళిక ఉండాలి. “చేతులు కాలిన తర్వాత ఆకులు పట్టుకోవడం” కాదు; మంట రాకముందే జాగ్రత్తపడే పాలనా సంస్కృతి కావాలి.

ఇక్కడ ఒక కఠినమైన నిజాన్ని కూడా అంగీకరించాలి. దోమల సమస్యకు ముందు పారిశుధ్య సమస్య ఉంటుంది; పారిశుధ్య సమస్యకు ముందు పాలనా బాధ్యత ఉంటుంది. చెత్త పేరుకుపోయిన చోట, పూడికతో నిండిన కాలువలో, ఖాళీ స్థలంలో నిలిచిన నీటిలో దోమలు పెరగడం సహజమే. అయితే ప్రతి నీటి నిల్వకూ జీహెచ్‌ఎంసీనే కారణమని చెప్పడం కూడా వాస్తవం కాదు. ఇళ్లలోని కూలర్లు, పూలకుండీల ట్రేలు, నీటి పాత్రలు, ప్రైవేటు స్థలాల్లోని నిల్వలు కూడా దోమలకు నిలయాలవుతాయి. అందుకే ప్రభుత్వం తన బాధ్యతను నిర్వర్తించాలి; ప్రజలు కూడా తమ బాధ్యత నుంచి తప్పుకోకూడదు. ప్రజారోగ్యం ప్రభుత్వ సేవ మాత్రమే కాదు.. సామాజిక భాగస్వామ్యం.

దోమల నియంత్రణతో పాటు తాగునీటి భద్రతపైనా ప్రత్యేక దృష్టి అవసరం. వర్షాలు, మురుగు నీరు, పాత పైపులైన్లు, కలుషిత నీటి నిల్వలు కలిసి నీటి ద్వారా వ్యాపించే వ్యాధులకు పరిస్థితులు కల్పించవచ్చు. “నీరు సురక్షితమేనా?” అన్న ప్రశ్నకు ప్రజలకు స్పష్టమైన సమాధానం ఉండాలి. సరఫరా చేసే నీటి నాణ్యతపై నిరంతర పరీక్షలు, కలుషిత ప్రాంతాల గుర్తింపు, మురుగు–తాగునీటి వ్యవస్థల పర్యవేక్షణ తప్పనిసరి. ఆరోగ్యశాఖ ఆసుపత్రిలో వ్యాధికి చికిత్స చేస్తుంటే, పురపాలక వ్యవస్థ వ్యాధికి కారణమయ్యే పరిస్థితులను అలాగే వదిలేయడం సమగ్ర ప్రజారోగ్య విధానం కాదు.

వైద్యులు యాంటీబయాటిక్స్‌ను స్వయంగా వాడవద్దని చేస్తున్న హెచ్చరికను కూడా ప్రజలు తీవ్రంగా పరిగణించాలి. ప్రతి జ్వరానికీ యాంటీబయాటిక్‌ అవసరం లేదు. వైరల్‌ ఇన్ఫెక్షన్లపై అవి పనిచేయవు. అవసరం లేని వినియోగం యాంటీమైక్రోబియల్‌ నిరోధకతను పెంచి భవిష్యత్తులో సాధారణ ఇన్ఫెక్షన్లకే చికిత్స కష్టమయ్యే ప్రమాదాన్ని పెంచుతుంది. “జ్వరం వచ్చింది.. మందు వేసుకుందాం” అనేది వైద్యం కాదు; జ్వరం ఎందుకు వచ్చిందో తెలుసుకోవడమే మొదటి అడుగు. వైద్యుల సలహా లేకుండా యాంటీబయాటిక్స్‌ వాడకపోవడం, మిగిలిన మందులను మళ్లీ వాడకపోవడం ప్రతి ఒక్కరి ఆరోగ్య బాధ్యత.

ఈ వ్యాధుల భారాన్ని సమాజంలోని అన్ని వర్గాలు సమానంగా భరించవు. అధిక ఆదాయం ఉన్న కుటుంబం కొంతకాలం అనారోగ్యాన్ని తట్టుకోగలదు. కానీ రోజువారీ ఆదాయంపై ఆధారపడే కుటుంబంలో ఒకరు అనారోగ్యానికి గురైతే ఆదాయం ఆగుతుంది, వైద్య ఖర్చు పెరుగుతుంది, అప్పు పెరుగుతుంది. బీసీ, ఎస్సీ, ఎస్టీ, మైనారిటీ, పేద కుటుంబాల్లో ఈ ప్రభావం మరింత తీవ్రంగా ఉండొచ్చు. ఇంట్లో ఒకరు అనారోగ్యానికి గురైతే సంరక్షణ భారం తరచూ మహిళలపై పడుతుంది. అందువల్ల ప్రజారోగ్యం కేవలం వైద్య అంశం కాదు; అది ఆర్థిక న్యాయం, సామాజిక న్యాయం కూడా. ఆరోగ్య ముప్పు ఎక్కువగా ఉన్న వర్గాలకు ముందస్తు రక్షణ కల్పించడమే సమానత్వానికి నిజమైన అర్థం.

ఇక జీహెచ్‌ఎంసీ చర్యల తీరు కూడా మారాలి. ప్రతి వార్డులో దోమల, వ్యాధుల హాట్‌స్పాట్‌లను ముందుగానే గుర్తించే వ్యవస్థ ఉండాలి. ఫిర్యాదులకు స్పందించే గడువు స్పష్టంగా ఉండాలి. ఫాగింగ్‌, యాంటీ లార్వా చర్యలు, పారిశుధ్య కార్యక్రమాల వివరాలు ప్రజలకు అందుబాటులో ఉండాలి. ప్రజలు ఫిర్యాదు చేయడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు సంబంధిత అధికారులను సంప్రదించడమే కష్టమైతే పరిస్థితి మరింత ఆందోళనకరం. ఉదాహరణకు, మాదాపూర్ ప్రాంతంలో దోమల సమస్యపై ఫిర్యాదు చేయడానికి ఏఎంహెచ్‌ఓకు పలుమార్లు ఫోన్ చేసినా స్పందన లభించలేదనే అనుభవం ఉంటే, అది కేవలం ఒక వ్యక్తి ఫోన్‌ సమస్యగా చూడలేం; ప్రజల ఫిర్యాదులను స్వీకరించి, వాటిపై వేగంగా స్పందించే వ్యవస్థ ఎంత అందుబాటులో ఉందన్న ప్రశ్నను అది లేవనెత్తుతుంది. ప్రజారోగ్య సమస్యలో ఫిర్యాదు స్వీకరణే మొదటి స్పందన. ఆ మొదటి అడుగే అందుబాటులో లేకపోతే, ముందస్తు చర్యలపై ప్రజలకు నమ్మకం ఎలా కలుగుతుంది?

“చర్యలు చేపట్టాం” అనేది ప్రకటన; “చర్యలతో కేసులు తగ్గాయి” అనేదే ఫలితం. ఆసుపత్రుల్లో కేసులు పెరిగిన తర్వాత ఆ ప్రాంతాన్ని గుర్తించడం ఆలస్యం. ముందుగానే వ్యాధుల ధోరణిని విశ్లేషించి ప్రమాద ప్రాంతాల్లో చర్యలు చేపట్టే డేటా ఆధారిత వ్యవస్థ అవసరం. ప్రజలు కూడా తమ పరిసరాల్లో నీరు నిలవకుండా చూసుకోవాలి. ప్రభుత్వం–ప్రజలు కలిసి పనిచేసినప్పుడే ఈ యుద్ధంలో విజయం సాధ్యం.

వర్షాకాలం ప్రతి సంవత్సరం వస్తుంది. దోమల సీజన్‌ కూడా కొత్తది కాదు. మరి ప్రతి ఏడాది అదే హెచ్చరికలు, అదే ఫాగింగ్‌, అదే ఫిర్యాదులు ఎందుకు? ప్రతి సీజన్‌ ముగిసిన తర్వాత ఏ ప్రాంతాల్లో సమస్యలు వచ్చాయి, ఏ చర్యలు ఫలించాయి, ఎక్కడ లోపాలు మిగిలాయి అన్నదానిపై సమీక్ష చేసి తదుపరి సీజన్‌కు ప్రణాళిక సిద్ధం చేయాలి. అనుభవం నుంచి వ్యవస్థ నేర్చుకోకపోతే గత ఏడాది వ్యాధి ఈ ఏడాది హెచ్చరిక మాత్రమే కాదు—పాలనా వైఫల్యానికి అద్దం.

భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్‌ 21 పరిధిలో జీవించే హక్కుతో ఆరోగ్యంగా, గౌరవంగా జీవించే హక్కుకు సంబంధం ఉందని సుప్రీంకోర్టు పలు సందర్భాల్లో స్పష్టం చేసింది. ప్రజారోగ్యం, ఆరోగ్య సంరక్షణకు రాష్ట్రానికి సానుకూల బాధ్యత ఉందన్న రాజ్యాంగ దృక్పథాన్ని న్యాయస్థానం గుర్తించింది. అలాగే ఆర్టికల్‌ 47 ప్రజల పోషకాహార స్థాయిని, జీవన ప్రమాణాలను పెంపొందించడం, ప్రజారోగ్యాన్ని మెరుగుపరచడం రాష్ట్రం ప్రాథమిక కర్తవ్యంగా పరిగణించాలని నిర్దేశిస్తుంది.

అందుకే జీహెచ్‌ఎంసీకి ప్రజలు కోరేది ఫాగింగ్‌ వాహనం మాత్రమే కాదు—ముందుచూపు; ప్రభుత్వాన్ని అడిగేది ప్రకటన కాదు—ఫలితం. వర్షం ఆగిపోవచ్చు.. నీరు ఎండిపోవచ్చు.. వ్యాధుల సీజన్‌ వెళ్లిపోవచ్చు. కానీ ప్రజల ప్రాణాల పట్ల పాలనా బాధ్యతకు మాత్రం కాలపరిమితి ఉండకూడదు. అదే మంచి పాలన. అదే ప్రజారోగ్యం. అదే సామాజిక న్యాయం.

దుండ్ర కుమారస్వామి
బి ఫార్మ్, ఎంఎస్, ఎల్ఎల్ బి
ప్రముఖ సామాజికవేత్త
జాతీయ బీసీ దళ్ అధ్యక్షుడు
న్యాయవాది
9959912341